Het gemiddelde Nederlandse verkiezingscongres: kopje koffie, plichtmatige speech van de lijsttrekker, wat applaus en veel bloemen. Maar dit jaar is er een Amerikaans sausje zichtbaar. Het Nederlands Debat Instituut bekeek de congressen van CDA, PvdA en VVD.
Veranderingen binnen de kunst van het speechen worden in het Nederlandse politieke veld vaak met argusogen bekeken. Het duurt hier meestal langer dan in andere landen voor de vorm wordt aangepast. En terecht, want dit soort veranderingen leidt vaak tot zetelverlies. Zo zal CDA-adviseur Frits Wester zich zijn tijd met lijsttrekker Brinkman nog wel herinneren. Wester had in 1989 goed gekeken naar de Verenigde Staten waar het allang niet meer gebruikelijk was om stijf achter een katheder je verhaal te houden. In een afgeladen Doelen te Rotterdam deed Brinkman dus zijn ‘shuffle’. In de communicatiewereld inmiddels bekend als het klassieke voorbeeld van een politicus die niet authentiek te werk ging. Voor Nederland kwam deze verandering toen iets te vroeg.
Hoe anders is het 22 jaar later voor het CDA. Bijna een verademing om te zien. De opvolger van Brinkman in 2010 heet Balkenende, de lijsttrekker die momenteel het meeste onder vuur ligt. Binnen en buiten de partij laaide kritiek op, maar dan is de Zeeuw op zijn best bleek de afgelopen jaren.
Ook ditmaal verraste hij op het CDA congres in Den Haag: hij combineerde zijn congrestoespraak dit jaar voor het eerst met communicatieve hulpmiddelen. Zo deed hij het grootste gedeelte met autocue. Inderdaad, dezelfde glazen schermpjes die twee jaar geleden wereldwijde bekendheid genoten bij Obama. Maar Balkenende was verfrissend inventief: in het begin improviseerde hij erop los en kreeg – zoals de Oude Grieken wilden - de welwillende aandacht met grappen en een vleugje zelfkritiek. “voor sommigen misschien een verrassing maar ik ben weer lijsttrekker!” Om na een uitgestelde lach eraan toe te voegen: “Ja, het is een doordenker.”
Daarnaast bleek hij het college geven ook niet verleerd. Schijnbaar makkelijk schakelde hij van autocue naar improvisatie, toen hij commentaar gaf op de bewegende beelden op een groot scherm achter hem. En in het gebruik van die beelden zat de echte vernieuwing: typisch Nederlandse zaken zoals FC Twente, koeien en molens vormden de visuele ondersteuning van het CDA-verhaal. Hoewel het deed denken aan het decor van Ik hou van Holland, bereikten de beelden het beoogde effect door het gesproken woord enorm te versterken. Een grote stap voorwaarts, waar goed is gekeken naar de vermaarde toespraken van Apple baas Steve Jobs waar vooral beeld centraal staat. Verbeterpunt? Laat het congres aan elkaar praten zodat er geen pijnlijke stiltes ontstaan tussen sprekers in.
Cohen in Obama-stijl
De nieuwe lijsttrekker van de PvdA is nog maar een paar weken aan het warmlopen als hij al aan de bak moet voor een zeer belangrijke toespraak: het toespreken van het partijcongres. Job Cohen heeft zich ongetwijfeld beseft dat deze speech goed moest zijn: niet alleen voor de steun van de leden, maar ook voor alle thuisblijvers die via Poltitiek24 meekijken of later in de media flarden opvangen. Inhoudelijk zat de toespraak sterk in elkaar. Cohen speechte mooi en zette zijn goed ingestudeerde verhaal zo ferm mogelijk neer. Hij probeerde daarbij de tweestrijd met de VVD te starten door vooral die partij bij naam te noemen. Kijken we naar de vorm dan zien we vooral de teleprompter, die op zowel televisie als internet prominent in beeld staat. Dat deed het CDA beter, daar is van de autocue in de media niets te zien.
Haalt Cohen zijn inspiratie van Obama? Daar lijkt het wel op. Een goed voorbereide speech, met autocue waardoor er veel oogcontact mogelijk is met de zaal. Een vorm die premierwaardig deed overkomen. Helemaal eigen had Cohen de autocue echter nog niet: de applausmomenten leken veelal ingestudeerd en opgelezen. Hij leek er zich ook bijzonder ongemakkelijk bij te voelen: hij keek veel weg en onderbrak het applaus te snel. Wel groeide hij zienderogen in de toespraak. Bij vlagen werd het ferm en straalde hij zelfvertrouwen uit. Tot slot is er een groot verschil met zijn voorganger in de partij: Bos koos vaak voor een setting met mensen om hem heen en achter hem, zoals in de townhall bijeenkomsten in de Verenigde Staten. Cohen breekt met deze traditie. “Ik ben ook een ander persoon dan Wouter Bos” zegt hij daarover op Radio 1. Dat klopt. Een ander persoon, een ander type spreker. Hij moest nog wennen aan die rol, maar het was op het congres veelbelovend.
Clinton helpt de VVD
De congressen van de VVD onderscheiden zich vaak door een goede en gemoedelijke sfeer met muziek, licht en artiesten. Het grootste nieuws bij de liberalen tijdens het verkiezingscongres: Mark Rutte is de kandidaat-premier voor de VVD. Na de aankondiging besteeg Rutte het podium onder luid applaus. Het podium was laag en tussen het publiek gebouwd waardoor Rutte rondom hem mensen heeft. Rutte oogde eerst gespannen, maar begroette vervolgens losjes een aantal mensen midden in het publiek. Vervolgens viel hij direct met de deur in huis en benoemde de speerpunten van zijn partij. Dat deed hij met veel humor. Een geslaagde poging dus om persoonlijk over te komen bij de aanwezigen.
Sterk aan dit optreden is dat er op televisie altijd klappende, instemmende en veelal blije mensen in beeld te zien zijn als de camera Rutte in beeld heeft – in tegenstelling tot de beelden van PvdA en CDA. De inspiratie voor Rutte kan weleens uit de Verenigde Staten komen. Niet zozeer van Obama of Jobs, maar meer van Bill Clinton: zijn stijl is losjes, hij maakt meer grappen en hij loopt vaak met de microfoon op het podium heen en weer terwijl hij rustig de zaal om hem heen toespreekt. Een goede en terechte keuze van het campagneteam onder leiding van Stef Blok, want deze stijl past Rutte veel meer dan het statige katheder. Al met al was het heel erg VVD, maar wel met een vleugje vernieuwing en dat werkt.
Wat leren we hiervan? Dat vernieuwing werkt, ook in Nederland. Mits het past bij de lijsttrekker. Dat merk je als kijker vrij snel. Balkenende en Rutte hadden er zichtbaar lol in. Cohen doet nog te zeer zijn best, maar komt nog steeds geloofwaardig over. En zo professionaliseert de vorm ook eindelijk in Nederland.
Door Donatello Piras
